Geçerli fesih ile haklı fesih arasındaki fark neden önemli?

İş sözleşmesinin işveren tarafından sona erdirilmesinde en sık karıştırılan iki kavram "geçerli neden" ile "haklı neden"dir. İkisi de feshi hukuka uygun hâle getirebilir; ancak sonuçları birbirinden çok farklıdır.

Geçerli neden nedir?

Geçerli nedenle fesih, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesinde düzenlenir. Burada aranan, iş ilişkisinin sürdürülmesini işveren açısından makul ölçüde beklenemez hâle getiren bir durumdur: işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan bir neden.

Geçerli nedenle fesihte iş ilişkisi derhâl değil, bildirim süresi (ihbar öneli) verilerek sona erer. İşçi, koşulları varsa kıdem tazminatına hak kazanır; önel verilmemişse ihbar tazminatı da gündeme gelir.

Haklı neden nedir?

Haklı nedenle fesih, İş Kanunu'nun 25. maddesinde sayılan hâllerde söz konusu olur ve sözleşmeyi derhâl sona erdirir. Kanun bu nedenleri üç başlıkta toplar: sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller ve zorlayıcı sebepler.

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılan fesihte işçi kural olarak kıdem tazminatına hak kazanamaz; ihbar öneli de verilmez. Ancak bu ağır sonuç, ispat yükünü de ağırlaştırır.

Pratikte farkı yaratan üç nokta

• Tazminat. Geçerli nedenle fesihte kıdem ve ihbar tazminatı ödenir; ahlak ve iyi niyete aykırılık nedeniyle yapılan haklı fesihte kural olarak ödenmez.
• Süre. Haklı nedenle fesih, fiilin öğrenilmesinden itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre geçirildiğinde haklı fesih imkânı ortadan kalkar.
• İspat. Feshin haklı veya geçerli bir nedene dayandığını ispat yükü işverendedir. Bu nedenle disiplin sürecinin yazılı yürütülmesi, savunma alınması ve tutanakların usulüne uygun düzenlenmesi belirleyicidir.

İşe iade davası nerede devreye girer?

İş güvencesi hükümlerinden yararlanabilmek için işçinin; otuz veya daha fazla işçi çalıştıran bir işyerinde, en az altı aylık kıdemle ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışıyor olması aranır. Bu koşullar varsa işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır; bu süre hak düşürücüdür.

Arabuluculuk aşamasında anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir.

Fesih öncesinde yapılması gerekenler

Fesih kararı alınmadan önce olayın hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi, sürelerin hesaplanması ve belge düzeninin gözden geçirilmesi, sonradan ortaya çıkacak uyuşmazlığın seyrini büyük ölçüde belirler. Uygulamada karşılaşılan davaların önemli bir bölümü, feshin kendisinden çok fesih sürecindeki usul eksikliklerinden kaynaklanmaktadır.